1992 წლის 28 ნოემბერი – ქეთევანას ბრძოლის სისხლიანი ისტორია

ლალი ცერაძე

უცნობი ბრძოლა ქეთევანაში 1992 28 ნოემბერი ოჩამჩირე.

წინამდებარე სტატია მცირეოდენი შემოკლების გამოქვეყნდა 1993 წლის 5 ივნისს გაზეთ “ახალგაზრდა ივერიელში”. ამჯერად გთავაზობთ მას სრული სახით.

ამ პუბლიკაციით შევეცდებით ქართული თავდადების კიდევ ერთი ფურცელი შევმატოთ ისტორიას. ერთი ფურცელი ქარცეცხლიანი ბრძოლისა, აფხაზეთის ომის დროს, რომელიც, არ გვინდა ჟამთა სიავემ უმოწყალოდ ამოშალოს მეხსიერებიდან. და კიდევ იმისათვის, რომ შესაფერისი დიდებით შეიმოსონ ის ვაჟკაცები, რომლებიც გმირებად წავიდნენ ჩვენგან, მაგრამ, სავალალოდ, იმის თქმაც მოგვიწევს, რომ ოდითგანვე არსებობენ კაცთა შორის ძე შეცდენილნიც, რომელთა ღალატის საფასურიც ამ გმირთა მსხვერპლშეწირვა, ცრემლი და ტკივილია.

პატარა სოფელი ქეთევანა ტყვარჩელის მისადგომებრთან, მდებარეობს, რამდენიმე კილომეტრზე სოფელ კოჩარიდან, რომლის სახელიც ხალხში ბევრ-მითქმა მოთქმასთან არის დაკავშირებული. სოფელ ქეთევანას გმირული დაცვა კი შედარებით უცნობია. უცნობად რჩება ამ შეტაკებაში დაღუპული, ტყვედჩავარდნილი და ნაწამები ადამიანების სახელებიც, რომლებიც ნამდვილად გმირული თავგანწირვით იცავდნენ ქართულ მიწას 1992 წლის ნოემბრის სუსხიან თვეში.

სწორედ ამ დროს მიიღეს ჩვენი შენაერთების მებრძოლებმა ბრძანება გადასულიყვნენ ტყვარჩელის მისადგომებთან მდებარე სოფლების სამაგისტრალო გზებზე, გადაეკეტათ ისინი და ამით მოწინააღმდეგისათვის მოსეპოთ ტყვარჩელსა და იმ სოფლებს შორის თავისუფალი მიმოსვლის საშუალება, საიდანაც ხდებოდა მის მიერ იარაღის და სამხედრო ძალების კონცენტრაცია ოჩამჩირის ჩრდილოეთით.

სწორედ აქედან მარაგდებოდნენ იარაღითა და ტყვია-წამლით ტამიში-ლაბრის მისადგომებთან აფხაზი ბოევიკები და ჩვენს მებრძოლებს მძიმე შემოტევების მოგერიება უხდებოდათ. გავიხსენოთ თუნდაც, 1992 წლის 11 ოქტომბრის შემოტევა, 25 ოქტომბრის მოწინააღმდეგის მასობრივი შემოსვლა თვით ქალაქ ოჩამჩირეში და მისი გმირული დაცვა.

ბატონი ჯაბა იოსელიანი ამ სამხედრო ექსპედიციის შესახებ წერდა: “ჩემი აზრით, ყველაზე მომგებიანი იქნება ტყვარჩელს შემოვავლოთ ალყა ზემოდან სვანების მეშვეობით და ქვემოდან ოჩამჩირიდან ჩვენ წავიწიოთ წინ. უნდა გადაიკეტოს გზა, რომელიც აკავშირებთ დალის ხეობასთან. აუცილებელია გავიდეთ სოფელ კოჩარის ბოლოს, მცირე მთიან დასახლებამდე. კოჩარის გზა ექვსი კილომეტრია. სოფელში აფხაზები დათარეშობენ, მაგრამ პოზიციები არ შეუქმნიათ. რამდენიმე დღის წინ ცხენისწყალთან მოკლეს ორი ახალგაზრდა კოჩარელი… გვამებს ყურები დააჭრეს”… (“სამი განზომილება”, 2007, გვ. 241).
ამ პოზიციურ გასვლას და ჩვენი ძალების შესვლას კოჩარა-ქეთევანაში ჰქონდა სტრატეგიული ჩანაფიქრი, რომ სოხუმის მხრიდან უნდა განხორციელებულიყო შეტევა სოფლებზე კიტოლზე, ლაბრაზე და ჯგერდაზე. თავდაპირველად არტრელიით უნდა დაბომბილიყო კიტოლი და შემდეგ ოჩამჩირის და სოხუმის ძალების გაერთიანებით უნდა აეღოთ ლაბრა და კიტოლი. ამით ზურგი გამაგრებული ექნებოდათ კოჩარაში და ქეთევანაში ჩამჯდარ ჩვენს ბიჭებს. ისინი კი საბოლოოდ უნდა შესულიყვნენ პატარა სოფელ ღვადაში და ტყვარჩელის გარშემო მთელი წრე იკვრებოდა. ზემოდან სვანების რაზმების დახმარებით ეს ქალაქი ექცეოდა ალყაში და ოჩამჩირის ფრონტი საბოლოოდ გარდატეხას შეიტანდა აფხაზეთის ომში. ამაში იყო პოლიტიკური მოტივიც, რომ რუსების და აფხაზების მესვეურები ქართველების წარმატებული ოპერაციების შემდეგ უფრო დამყოლები ხდებოდნენ.
მაგრამ, საუბედუროდ, სოფელ ქეთევანაში და კოჩარაში დაგეგმილ ამ სამხედრო ოპერაციას მოჰყვა წარუმატებლობა და გაუმართლებელი მსხვერპლი. ამის რამდენიმე მიზეზი არსებობდა: სოფლებში გადაიყვანეს ამ ტერიტორიის დასაცავად მცირერიცხოვანი რაზმი დაკომპლექტებული შედარებით გამოუცდელი მებრძოლებით, სამხედრო შეიარაღება და სურსათის რაოდენობა იყო უმნიშვნელო მარაგის და მძიმე ტექნიკა ხომ ფაქტიურად არ არსებობდა.

მთავარ შტაბში ამ ყველაფრის მოგვარებას მეთაურებს დაპირდნენ სულ რამდენიმე დღეში, მაგრამ ამაოდ… მოწინააღმდეგის დაზვერვას და ადგილობრივ მსტოვრებს არ გამოპარვიათ ეს მოუმზადებელი დისლოკაცია და ამის შესაბამისად თავდასხმამაც არ დააყოვნა. უნდა ითქვას, რომ აფხაზებმა გამოიჩინეს სრული მობილიზაცია, შესანიშნავად და ჭკვიანურად წარმართეს ბრძოლის მოქმედება და კარგად გამოიყენეს ადგილობრივ მხარდამჭერთა რესურსიც.

სოფელ ქეთევანას სისხლიანი ისტორია აღმოჩნდა დაფუძნებული ადგილობრივი მოსახლეობის ღალატზეც. და ეს სავალალო ამბავი არც თუ ისე სასიქადულო ფურცლად შევა საქართველოს ისტორიაში. სამწუხაროდ ამ სოფლების მოსახლეობის დიდი ნაწილი უკმაყოფილო შეხვდა 1992 წლის 24 ნოემბერს ჩვენი რაზმების მიერ სოფლების დაკავებას. მათ ქართველ მეომრებს არა თუ არანაირი დახმარება და თანადგომა არ გაუწიეს, არამედ ზურგი აჩვენეს, რის გამოც ერთიან ძალად ვერ გაერთიანდნენ და ყველანი ერთად აღმოჩდნენ დიდი სასიკვდილო საშიშროების ქვეშ.

ბატონი ჯაბა იოსელიანი ასე აღწერს ჩვენი რაზმების შესვლას: “ვიდრე ჩემი გეგმა – ლაბრა, კვიტოული, ჯგერდას აღება – განხორციელდება, კარგი იქნება, თუ კოჩარაში გავმაგრდებით. დაზვერვა გვატყობინებს, რომ სოფლებში, ცხენისწყალთან, აფხაზთა მცირერიცხოვანი რაზმია. გარიჟრაჟზე შევდივართ: გორის შინაგანი ჯარის ნაწილი – 40 კაცი, “ქართველ შევარდენთა ლეგიონი” ელგუჯა წიკლაურის მეთაურობით – 100 კაცი, მხედრონი ორმოცდაათ კაცამდე, ერთი ტანკი, “ემტეელპე”, ორი ქვემეხით მობმული. აფხაზები გაგვეცალნენ, უომრად დაგვითმეს სოფელი. შინაგანი ჯარის ბიჭები ბოლომდე ამყავს და ვაბანაკებ სკოლაში. აქედან ყველაფერი კარად მოჩანს, შენობაც მყარია, აქვს დაფარული ეზო.

მხედრიონი ყველაზე სახიფათო ადგილას – შუა სოფელში, რამდენიმე სოფლის გზაგასაყარზე იდებს ბინას. ცხენისწყალთან “შევარდენთა ლეგიონი” განლაგდა. მეორე დღეს მივდივარ თბილისში და იქ ვიგებ, რომ საღამოს აფხაზებმა ყოველი მხრიდან შეუტიეს და დილით ჩვენებმა კოჩარა მიატოვეს. ბრძოლა ცხარე და დაუნდობელი გამოდგა… ამჯერად კოჩარელებმა ატეხეს პანიკა. “ემტელპეს” საომარი დანიშნულება არა აქვს, იგი უფრო გამწევი ტრანსპორტია – ქვემეხებს უბამენ. აქაც ეგრე იყო. როცა ქვემეხები ამოიყვანეს, უკან დაბრუნებისას კოჩარელები ყვიროდნენ, ტანკები გარბიანო. ატყდა ერთი ალიაქოთი, ხალხი ქუჩაში გამოცვივდა. და ეს ხდება აფხაზების შეტევის წინ.
აქ აუცილებლად პროვოკატორის ხელი ერია. სოფლიდან თითქმის ყველა წავიდა, ოჩამჩირეში გაიქცნენ. მეომრებიც დაიბნენ – ხალხის ასეთი ნაკადი თავდასხმის პარალელურად ხელ-ფეხს უბორკავდა ბიჭებს და, რასაკვირველია, ფსიქიკაზეც მოქმედებდა. აფხაზებმა სასტიკად დაარბიეს და გადაწვეს სოფელი.” (“სამი განზომილება”, 2007, გვ. 262).
ამ ბრძოლის მინაწილე ექიმი ფატი ლიპარტელიანი შემდეგ მოგვიყვება: “პირველი ღამე გავათენეთ სოფელ კოჩარას სკოლში. მეორე დილით ავედით ქეთევანაში”. ქეთევანას დასაცავად კოჩარიდან გადასულან შინაგანი ჯარიდან “ღამურას” რაზმის სულ ახალგაზრდა მეომრები, „საქართველოს მხედრიონის“ და თავდაცვის სამინისტროს მთასვლელთა რაზმის “მთის ფარის” წევრები.
“ორ საგუშაგოზე შინაგანი ჯარი დადგა, ორზე მხედრიონი და ერთი, ყველაზე მთავარი საგუშაგო სასაფლაოზე, ადგილობრივ ჯგუფს შეხვდა. ეს საგუშაგო მაღლობზე იყო და სოფელს ზევიდან დაჰყურებდა.

ქეთევანას ირგვლივ აფხაზური სოფლებია და შესვლისთანავე კარგად შეიარაღებული მტრის ალყაში მოვექეცით. ერთადერთი გზა, რომელიც სოფლიდან კოჩარამდე მიდიოდა, 26 ნოემბერს დილით აფხაზებმა გადაკეტეს. ჩვენი რამდენიმე მებრძოლი და სამხედრო ოპერაციის ხელმძღვანელი თემურ გაბუნია ოჩამჩირეში გაემგზავრნენ ტყვია-წამლის და პროდუქტების მოსატანად. აფხაზებმა ააფეთქეს და დაცხრილეს მათი მანქანა. ქუთაისელ მშვენიერ ვაჟკაცს ლეკო ონიანს ყელში მოხვდა ჭურვის ნამსხვრევი და იქვე დაიღუპა. ასევე ავტომატის ჯერით გამოასალმეს წუთისოფელს ჭიათურელი ჯემალ გურული და ერთი ადგილობრივი მაცხოვრებელიც. დაიჭრა ჭიათურის მხედრიონელი კობა გაფრინდაშვილი და თემურ გაბუნიაც. ატყდა ურთიერთსროლა”.
დაჭრილი თემურ გაბუნია ბოლომდე ეწინააღმდეგებოდა მტერს. გაგრის ბრძოლებში გამობრძმედილმა ვაჟკაცმა, ტყვეობას სიკვდილი არჩია და კობა გაფრინდაშვილს შესძახა – „მესროლეო!“. კობამ თავისი საყვარელი მეთაური ვერაფრით ვერ გაიმეტა. მაშინ ხელყუმბარამ იფეთქა და თემურის უკანასკნელი სიტყვები ყოფილა: “ბიჭებო, მე თქვენ ვერ გიღალატებთო!” და სიცოცხლე მარადისობაში გაგრძელა.

ჭეშმარიტად განუსაზღვრელი თავდადება ჭირდება ამგვარ გმირობას.
ვიზე ფიქრობდა უკანასკნელ წამს ნიჭიერი არქიტექტორი თემურ (თიო) გაბუნია? იქნებ თავის ულამაზეს ოჯახზე და მშვენიერ მეუღლეზე და პატარა ვაჟკაცებზე. იქნებ მამულის და მეგობრების ერთგულებაზე. იქნებ სამშობლოს სიყვარულზე და პატრიოტიზმზე. იქნებ საყვარელი თბილისის ქუჩებში გავლაზე. იქნებ მტრის ჯავრის ამოყრაზე და ანდა სულაც მარადისობაზე. ვინ იცის?
“ასე დავჩით უმეთაუროდ” – განაგრძობს ფატი ლიპარტელიანი. “ამ გულისშემძვრელი ისტორიით დაიწყო ქეთევანას ბრძოლა”.
ოპერაციის მეთაურის დღუპვით, ფაქტობრივად, მეომრები ხელმძღვანელის გარეშე დარჩნენ. სიტუაცია უმართავი გახდა. ვეღარ მოხერხდა შინაგანი ჯარისა და მხედრიონის გაერთიანება. ზოგი რას ამბობდა, ზოგი რას აკეთებდა. ძალები დაიქსაქსა.
მეომრებს, მდგომარეობის შეფასებისას, გადაუწყვეტიათ ქალების და ბავშვების რამდენიმე ჯგუფი გადაეგზავნათ ოჩამჩირისკენ. აშკარად ჩანდა, რომ აფხაზები შემოჭრას არ დაყოვნებდნენ, მაგრამ გზის გადაკეტვის შემდეგ ბევრი სოფელში ჩარჩენილა და ვეღარც დაჭრილების გადაყვანა ხერხდებოდა.
დაიწყო სოფელზე მასირებული შემოტევა. ნაღმმტყორცნები ცეცხლის წვიმას გზავნიდნენ და ბევრი მებრძოლი დაიჭრა და დასახიჩრდა. ექიმი ფატი ლიპარტელიანი იძულებული გამხდარა სახელდახელოდ მოწყობილ მედპუნქტში ადგილზე გაეწია სამედიცინო დახმარება.

“ყოველი მხრიდან საკმაოდ ახლოს იყვნენ აფხაზები. მათი სუნთქვა ახლოს გვესმოდა” – განაგრძობს ექიმი. “ნოემბრის ბოლოს მთაში საკმაოდ ციოდა. სურსათი არ გვქონდა. ნახევარი ქილა ჯემი ყოფილა დარჩენილი და ერთი პური. ბიჭები თავად შიმშილობდნენ და მე რომ არ მეგრძნო ისე, ოპერაციიდან გამოსულს თითო ნაჭერს მაწვდიდნენ. ბოლოს მარილიანი პური, რომ მომაწოდეს, უკვე ცხადი გახდა, რომ არაფერი გვქონდა.
აღარაფერს ვამბობ საბრძოლო მასალაზე და მედიკამენტებზე. იმედი რომ მოგვეშველებოდნენ ოჩამჩირიდან ან კოჩარიდან, არ გამართლდა. სიტყვით ძნელი მოსაყოლია და ენით აუწერელია რაც იქ შემდგომში მოხდა. ზოგი მხნედ დახვდა მტერს, ზოგი გამოიქცა და მიატოვა პოზიცია. ჩემი აზრით, ასეთი სტრატეგული სოფლების დაცვა უფრო კარგად უნდა ყოფილიყო დაკომპლექტებული ყოველმხრივ. ეს იყო ან ჩვენი სამხედრო შტაბის და ხელმძღვანელობის დანაშაულებრივი, უვიცი და დაუდევარი ქმედება და უფრო მგონია უმაღლესი სამხედრო ხელმძღვანელობის პირადი დაპირისპირების და ხელისშეშლის მიზნით ჩაშლილი ოპერაცია. მათ ფაქტიურად გაგვიმეტეს დასაღუპავად.

მძიმე ტექნიკიდან მხოლოდ ერთი „ბეემპე“ გვქონდა. მისულები არ ვიყავით ადგილზე, რომ ისიც მწყობრიდან გამოვიდა და რა სიმწარე უნდა ნახოს კაცმა, რომ ამსიმძიმე რკინის მასა საკუთარი მხრებით ათრიო და ხელის ძალით გადაიყვანო ტალახში და ლაფში და შემდეგ მხოლოდ საფრად გამოიყენო. ეს საშინელება იყო.
ჯარისკაცს არაფერი არ უნდა გაუკვირდეს, მაგრამ ურთულეს პირობებში აღმოვჩნდით. მოსახლეობიდან ზოგი გვეხმარებოდა, ზოგიც კი ამბობდა – “აქ ვინ დაგპატიჟათო?! სამწუხაროდ, შეთანხმებული ყოფილან აფხაზებთან, რომ მათ ხელს არ ახლებდნენ, თუ მებრძოლებს არ დაეხმარებოდნენ.
თავის დროზე კოჩარაში მოსახლეობას თავის დასაცავად დარიგებული ჰქონდა ავტომატური იარაღის დიდი რაოდენობა (ამ საკითხს კურატორობდა და აგვარებდა ოჩამჩირის კომენდანტი ანზორ მარგიანი, რომელიც ადგილობრივი იყო), მაგრამ ქეთევანას ბრძოლაში ვაჟკაცურად მხოლოდ ხუთი ადგილობრივი იღებდა მონაწილეობას. დარჩენებმა არ ისურვეს ჩვენთან შემოერთება. ქეთევანას ბრძოლის შემდეგ კი საერთოდ კოჩარიდან ოჩამჩირისკენ გაიქცნენ. ადგილობრივები მოწინააღმდეგეს აწვდიდნენ მათთვის საჭირო ინფორმაციას და არც აფხაზურ სოფელ ღვადასკენ მიმავალი ბილიკები გვასწავლეს, რომლის აღებაც იყო ჩვენი საბოლოო მიზანი. მათი დამოკიდებულება ჩვენს მიმართ იყო აშკარა მტრული, გამკიცხველი და არაკეთილსასურველი”.
უკვე აშკარად ჩანდა, რომ ბრძოლა განწირული იყო წასაგებად.

კარგად შეიარღებული მტერი ბრწყინვალედ ფლობდა სიტუაციას და დაუნდობლად უტევდა სოფლის დამცველებს.
28 ნოემბერს უკვე დაიწყო სოფლის მასირებული დაცხრილვა ყველანაირი იარღიდან. სისხლისმღვრელი ბრძოლა გაჩაღდა. “საშინელ დღეში აღმოვჩნდით. რომელი დაჭრილისთვის მიმეხედა არ ვიცოდი. მათი გმინვა და ყვირილი ახლაც მზარავს” – განგრძობს ექიმი.
სამწუხაროდ, საგუშაგოები მავანთა ხელისშეწყობით იქნა აღებული და ერთზე, სადაც ადგილობრივი ხალხი იდგა, ერთი ტყვიაც არ გავარდნილა, ისე ჩაბარებულა, რითაც ჩვენი მებრძოლები გაყოფილები აღმოჩდნენ.
სოფელში საშინელი ტრაგედია დატრიალდა, აირია ერთმანეთში ადამიანის სისხლიანი ხორცის ნაგლეჯები, მიწა და ჭურვის ნამსხვრევი. მაშველი კი არა და არ ჩანდა. მეომრები უკან არ იხევდნენ, რადგან ბრძანება არ ქონდათ და არც არანაირი საშუალება არსებობდა მცირე ძალებით რაიმე გარდატეხა მოეხდინათ ბრძოლაში და სოფელი არ დაეთმოთ”. ჩემს შეკითხვაზე – თუ რატომ დროზე არ დატოვეს პოზიციები თუ არ ჰქონდათ ტყვია-წამალი და როცა აშკარა იყო მეომართა დიდი მსხვერპლი, ერთ-ერთმა მეთაურმა როლიკო გუჯეჯიანმა მიპასუხა: “რა ვიცი, ვერ გავერკვიეთ. ბრძანება იყო თურმე გამოსვლაზე და ჩვენ კი გვიკავშირდებოდნენ და გვეუბნებოდნენ – “გამაგრდით მოდის დახმარება: “კამეჩები მოდიანო” (ეს ნიშნავდა ტანკებს) და კაცი შვილი არ დაგვეხმარა. და, ვაიმე, რა ლომგული ბიჭები ჩაიხოცნენ, ღმერთო აცხონე. ეს იყო მართლაც უაზრო ოპერაცია.”
ალყაში მოქცეული ჩვენი ბიჭებს ისღა დარჩენოდათ, რომ როგორმე გამაგრებულიყვნენ, შეძლებისდაგვარად დაეცვათ სოფელში

ჩარჩენილი მოსახლეობა და დაჭრილები. მოთმინებითა და იმედით ელოდნენ მაშველს, რომელიც არა და არ ჩანდა. როგორც შემდეგ გაირკვა, მაშველი ძალა ოჩამჩირეში შუა გზიდან უკან გაბრუნებულა?! ქეთევანას მებრძოლები საბოლოოდ გაიწირნენ.
სამწუხაროდ, ვიღაც ვიღაცეების მიერ უთაობით დადგმული ბრძოლის ეს სისხლიანი სცენა ერთ-ერთი პირველი იყო გენერალურ სპექტაკლში ოჩამჩირის ფრონტზე, რასაც აფხაზეთის წაგებული ბრძოლები ქვია. ისევ და ისევ ქართველი ბიჭები გაწირეს. არავის არ გახსენებია მათი გაფრთხილება და ზრუნვა და ის, რომ მათ ოჯახებში გულისფანცქალით ელოდნენ.
გადარჩენილი მეომრები იხსენებენ თავიანთი მეგობრების ემზარ ონიანისა და მალხაზ ვაჩეიშვილის გმირულ დაღუპვას.
ლანჩხუთის რაზმის მეთაურმა არჩილ ხოფერიამ მოგვითხრო: “მე არ მქონდა ადგილმდებარეობის რუქა და მაცნობეს, რომ რაღაც ფოტოები გადაეღოთ ჰაერიდან და სანახავად მივდიოდით მე და “ვაჩე”. თან როგორც ომში გამოცდილს ვეკითხებოდი რჩევას, რადგან წინა დღეს თიო გაბუნიას დაღუპვით ფაქტიურად უმეთაუროდ დავრჩით. როგორც კი სროლა გაისმა შტაბისკენ გავიქეცით. მოვიკითხე – ვინ იდგა სიმაღლეზე და წინა დღეს “ღამურას” ბიჭები დაეყენებინათ და იქ უკვე არავინ ჩანდა. მარცხენა მხარეს სასაფლაოზეც არავინ იყო ჩვენგან. და მართალია, ზოგიერთი პოზიცია უკვე დაეკავებინათ ბიჭებს და ცეცხლი ქონდათ გახსნილი, აუცილებელი იყო იმ სიმაღლის დაკავება, რომელიც სოფელს ზევიდან დაჰყურებდა. არაფრით არ შეიძლებოდა პოზიციის მიტოვება. სროლა-სროლით წავიწიე წინ და გადარბენისას დამჭრეს ფეხში. როგორღაც ხემდე მივჩოჩდი და თან ბიჭებს განკარგულებას ვაძლევდი, საით უნდა წასულიყვნენ.

დაახლოებით ერთ საათში ტყვია უკვე ბეჭში მომხვდა და ფაქტიურად დავკარგე ბრძოლის გაძღოლის უნარი.
ვანო ზაქროშვილს, “ჩიბუხას”, ვუთხარი, როგორმე მოეხერხებინათ სიმაღლეზე ასვლა და თავიდან დაეკავებინათ იქვე მდგარი სახლი. ვანო, პაპუნა სალუქვაძე, სულხან კერესელიძე და დავით რამიშვილი ერთად დარჩნენ და ვეძახდი შორიდან, რომ უკან არ დაეხიათ, გამაგრებულიყვნენ რაც შეეძლოთ და აუცილებლად ვიღაცას მივაშველებდი.
ბიჭებმა გამომათრიეს… ქეთევანას შტაბამდე მივაღწიე. აქ მითხრეს, რომ დახმარებას ვითხოვთ და არავინ არ მოდისო.
იქ არეულობა იყო. დაჭრილებიც აქ შემოეფარებინათ. მახსოვს ერთი შინაგანი ჯარის სულ ახალგაზრდა ბიჭი იყო, რუსი, გამჭოლი ჭრილობა ჰქონდა ფილტვში. მე უკვე ფაქტიურად ვეღარ ვმოძრაობდი. ერთი დაჭრილი დაიღუპა კიდეც. არ ვიცოდი რა მექნა. ფაქტიურად ყველა წინა ხაზზე იყო. ჩემთან იყო ორი კაცი: ჯონი ტუღუში და ცხონებული გოჩა კვირკველია. გადავწყვიტე ოჩამჩირეში ჩავსულიყავი და როგორმე მაშველი გაგვეგზავნა, რომ სოფელი შეგვენარჩუნებინა.
მანქანა მხოლოდ ჩვენ გვყავდა. გადავწყვიტეთ გასვლა დიდი რისკის ფასად. ცუდად მახსენდება ერთი მომენტი, როდესაც არმისული კოჩარასათან, ხერგილთან ხალხი იყო შექუჩული და ჩვენ მოწინააღმდეგე გვეგონა და ბიჭებს ვუთხარი ყველაფრისათვის მზად იყავით და თუ საჭირო იქნება ცეცხლი გახსენით მეთქი. ამ დროს ვხედავთ, რომ, როცა ჩვენი დიდი სისწრაფით მიმავალი მანქანა დიანახეს, იარაღი დაყარეს უბრძოლველად და გაიქცნენ თავქუდმოგლეჯილები. როცა მაინც წამოვეწიეთ, სავალალოდ, ადგილობრივი მაცხოვრებლები აღმოჩდნენ.
ოჩამჩირის შტაბში გია ვაშაკიძე დამხვდა. მიხვევდნენ ჭრილობებს და ვუთხარი, რომ ქეთევანას დამცველების უმძიმეს მდგომარეობას სასწრაფოდ სჭირდებოდა მაშველი”…

წინა პოზიციაზე დარჩენილი პაპუნა სალუქვაძე, ვანო ზაქროშვილი დავით რამიშვილი და სულხან კერესელიძე როგორღაც გამაგრებულან და ელოდნენ მაშველს. დიდხანს ისროდნენ. აფხაზები კი ყველანაირი იარაღიდან უშენდნენ. მტერმა პარლამენტარიც კი მიაგზავნა დანებების წინადადებით, მაგრამ უარი მიიღეს… თეთრი ბაირაღი არა და არ ჩანდა ალმოდებული სახლიდან… ბიჭები არ ნებდებოდნენ. და როცა სახლს ცეცხლი ძლიერ წაეკიდა, სულხანი იძულებული გახდა ბუხარში შეფარებოდა. იქვე ჩარჩა. ტყვია-წამლის გამოლევის შემდეგ, ხელჩართული ბრძოლით შეიპყრეს ვანო, პაპუნა და დათო. სასტიკად სცემეს და ისინი მაინც არ ნებდებოდნენ. განსაკუთრებით დათო რამიშვილი აგინებდათ გვარ-ტომს და სილაც გაუწნია ერთ-ერთისთვის. საპასუხოდ კონდახი ჩაარტყეს და იქვე დაუნდობლად დახვრიტეს. ორი პატარა ვაჟკაცი დარჩა სახლში გიორგი და გუგა.

ტყვია-წამალი აიღეს და წინა პოზიციაზე ბიჭების დასახმარებლად გაიქცნენ ემზარ ონიანი და მალხაზ ვაჩეიშვილი. სულხან კერესელიძემ შეატყობინა, რომ ბიჭები ტყვედ წაიყვანეს და დათოს ცხედარიც კი თან წაიღესო. მაშინვე მათ დასახსნელად გაიქცა მალხაზი და ემზარი სასაფლაოსთან ჩასაფრდა. მარტო “კარაბინი” ქონდა და რამდენიმე ხელყუმბარა. მიიღო ვაჟკაცური ბრძოლა. გადაცხრილეს ერთიანად. სამოქალაქო ტანსაცმელი ეცვა და აფხაზებს ადგილობრივი სვანი ეგონათ. ეძახდნენ – „ჩაგვბარდი, ჩაგვბარდიო“, მაგრამ ამაოდ. ბოლო ხელყუმბარა გახსნა და სროლის დროს უკვე მძიმედ დაჭრეს. ჯერ კიდევ სუნთქავდა…
„ვაჩეც“ გადარბენის დროს ერთიანად დაცხრილეს. მაღლა აფრენილა, ამოტრიალებულა და იქვე დაცემულა. ეს სცენა სულხანმა კარგად დაინახა, მაგრამ შველა უკვე შეუძლებელი იყო. აფხაზებმა გაიყვანეს ტყვეები და დაღუპულები.
გზაკვალარეული სულხანი ორი დღე სიბნელეში ტყე-ღრეში გასლიკულ ბილიკებზე მოდიოდა. კარგა გვარიანად წვიმდა. „ვაჩეს“ და ემზარის სიკვდილის ამბავი სულხანს ჩამოუტანია ოჩამჩირის შტაბში.

ვანო ზაქროშვილი მომიყვა თავისი ტყვეობის ამბავს: “ცემის შემდეგ „ბეემპეში“ შეგვყარეს. თავის ნაწილში როცა მივყავდით, ერთ-ერთი აფხაზის ხელში ონიანის კარაბინს მოვკარი თვალი. ზედ ეწერა “ემზარი”. გული დამწყდა მივხვდი, რომ აღარ იყო ცოცხალი. მერე კარი გამოაღეს და გვიბრძანეს მიცვალებულების გადმოტანა. რომ შევხედე, გული გამიჩერდა, ერთ-ერთი ჩვენი მეთაური “ვაჩე” იყო. თვალებს ვერ ვუჯერებდი – ჩვენი საყვარელი ძამიკო “ვაჩე”, მკვდარი?! განა ეს შესაძლებელი იყო?! გადმოვიტანეთ და შუბლზე ორი ნატყვიარი შევნიშნე, ხელები ძლივს დაუკრიფე გულზე… ეს იყო საშინელი სტრესი. მაგრამ ემზარის ცხედარი იქ არ იყო… შემდეგ ბანაკში ხშირად კითხულობდნენ ემზარ ონიანი აქ ხომ არ არისო?… ვხვდებოდით ვიღაც პატრონი ეძებდა. ისიც ვიცოდით, რომ დანიშნული ყავდა თბილისში და გული გვწყდებოდა ამისთანა ვაჟკაცის დაკარგვაზე”.
ემზარი ერთ-ერთ აფხაზს გადაუყვანია სოფელ ჯგერდაში და იქ დაუკრძალავს ამავე ბრძოლაში დაღუპული მამის გვერდით. მხოლოდ სამი კვირის შემდეგ იპოვეს ემზარის ცხედარი. ისევ თავის კარაბინის მინიშნებით მიახვედრეს გამცვლელებს ვინ სჭირდებოდათ. 23 დეკემბერს აასვენეს ლენტეხის მთებში. სოფელ ლუჯიში დაკრძალეს საგვარეულო მთაში. თეთრი სპეტაკი თოვლი ასველებდა მის დატანჯულ, ვაჟკაც ცხედარს და დედის და სიყვარულის ცრემლი. მთელი სვანეთი მოვიდა სამძიმარზე. სვანური “ზარით” გლოვობდნენ და ემშვიდობებოდნენ გულიან ვაჟკაცს.

ქუთაისელი ვლადიმერ მდივანი “ბაბუ”, “ქართველ შევარდნთა ლეგიონიდან” შოთა ჩაჩუა, მთასვლელთა ჯგუფის ახალი ხელმძღვანელი გია გელოვანი, მხედრიონიდან, გია კოპალიანი, ბორია მეშველიანი აგვარებდნენ მიცვალებულთა გაცვლების საკითხს. აფხაზების მხრიდან გუდაუთელი აფხაზი რუდიკა ეხმარებოდათ. „ვაჩე“ კი არა და არ ჩანდა.
მალხაზი მხოლოდ სამი თვის შემდეგ გადმოიყვანეს. დაწყდნენ ბიჭები მის ძებნაში. საგუშაგოებზე რუსები და ჩეჩნები იდგნენ. ძნელი იყო მათთვის რაიმეს ახსნა – თუ როგორი სულმნათი მეომრის ცხედარი, ასე ძვირფასი თავისი ოჯახისთვის და მეგობრებისთვის, იყო მოსანახი.
მალხაზ ვაჩეიშვილს ომამდე თავისი ჯგუფის მებრძოლები ლურჯ მონასტერში შეუყვანია სალოცავად. დაურიგებია წმინდა გიორგის პატარა მედალიონები. თეთრი ნაჭრისაგან გაკეთებული ჯვრები დააკერებინა ჯარისკაცის ფარაჯებზე. ყველაფერს ქრისტეს მადლს და სიყვარულს უკავშირებდა. რომანტიკოსი იყო და მთასვლელი, სპორტი უყვარდა, მეგობრებს არ ღალატობდა და უფალს ეთაყვანებოდა. წერდა მოთხრობებს, ლექსებს, ესეებს. ფიქრობდა სამშობლოზე და ადამიანების სიყვარულზე. კოლაუ ნადირაძემ უკანასკნელ ცისფერყანწელად აღიარა თავისი დაუშრეტელი რომანტიკოსობის გამო. ძმების გამოხსნას შეეწირა და მამულის დაცვას. ერთ ერთი ბრძოლის შემდეგ ტყვედ აუყვანიათ აფხაზი მეომარი. ალბათ ახსენდება იმ პატარა აფხაზს ვაჩეს სიტყვები “გაათავისუფლეთო” და გაუშვეს კიდეც გაკვირვებული. ამ ვაჟკაცი მეომრის ადამიანურობამ მოხიბლა. ალბათ დღესაც ახსოვს მას ეს წუთები.

“თამბაქოს ვეწევი და შორეთს გავყურებ, ველი განთიადს დაღლილ თვალებით, ფიქრებმა მაინც არ დამაძინეს. ეჰ, აფხაზეთო, ნუთუ ვერ ხვდები გრძნეული სიტყვით როგორ ჭრელდები, დგას იმპერია სახეშეცვლილი და მისი ნერწყვით ხარ შერცხვენილი! ერთხელ კალმახზე ბაბუამ მითხრა: “ვინცხას” რო ნენა დავიწყებია და დედინაცვალს კი ფიცულობდა იმისი, ბაბუ, დღენი შავია. მომკვდარა ისე, ვერ გაუგია”. თამბქოს ვეწევი და შორეთს გავჰყურებ იქით, სადაც ზღვა და ეხლა ცრემლია, მაგნოლიები კიპარისებში ციცინათელებით თრთოლვით მელიან. მელიან ისევ, მთვარის ბილიკზე ჩემი სამშობლოს ყველა ფერია… და ყველა ერთად საქართველოა ცისარტყელასთვის ერთადერთია. იქნებ გეშველოთ, გონზე მოხვიდეთ, დედა ერთია!” წერდა მალხაზი და იმედი ქონდა აფხაზებთან მაინც გამონახავდა საერთო ენას, როგორც მაშინ გამონახა როცა, ორ ერს შორის ძმურ სიყვარულზე ხუთსაათიანი საუბრით მოწინააღმდეგეს ალყა მოახსნევინა.

ემაზარ ონიანი საოცრად გულკეთილი და ვაჟკაცური. უკანდახევა არ ჩვეოდა. გაგრაში ყველა წინა პოზიციაზე იყო. კურსანტების გამოყვანაზეც და კოლხიდის შტურმზეც. მონადირე იყო სულით, მონადირე. ყველა მისი მოძრაობიდან რაღაც კაცური ხიბლი გამოსჭვიოდა, მარტო სვან ვაჟკაცებს, რომ ახასიათებთ ოსეთი. მონადირეც იყო და შრომაც უყვარდა, წიგნის მოტრფიალეც იყო და მეგობრების ერთგულიც. მაგრამ ყველაზე მეტად გაგაკვირვებდა მისი პატრიოტული სულისკვეთებდა – სამშობლო იყო მისი საფიცარი. მოწყალების გაღება უხვად უყვარდა. ყველას ეხმარებოდა, ყველას თან ყვებოდა. ტანზე გაიხდიდა და სხვას ჩააცმევდა – არიქა არ შეცივდესო. დიდი სიყვარული და ადამიანის დაფასება იცოდა. სულ იმეორებდა ჩემს მომავალ შვილებს ვაჟკაცი მამა უნდა ყავდეთო. რაც მეტყვიან, სად იყავიო მაშინ? და რა ვუპასუხოო? გაგრის მერე რაღაც შეიცვალა განწყობა. არ მოეწონა იქური განუკითხაობა – ეს რა ღალატი ვნახეო, ამბობდა. მონათვლა გადაწყვიტა და მოინათლა კიდეც მეტეხის ეკლესიაში. თითქოს უნდოდა უფალთან უფრო ახლოს ყოფილიყო და კიდეც მიეახლა რამდენიმე კვირაში. ომში მაინც მოუწია წასვლა… მართლაც ბედისწერას ვერ გაექცევი. რატომ კვდებიან ომში საუკეთესოები?

გია გელოვანმა თბილისში გაიგო „ვაჩეს“ დაკარგვა. მაშინვე წავიდა თავისი მეგობრის საძებნელად დიდხანს ეძებეს და ამ ძებნაში და გაცვლებში შინაგანი ჯარის პატარა ბიჭებიც დაუხსნიათ ტყვეობიდან. ძალიან გახარებულები იყვნენო, ყვებოდა გია.
მალე მოწინააღმდეგემ ქეთევანას მისადგომები ხელთ იგდო და შევიდა სოფელში. ძირითადი საგუშაგოების დაკარგვის შემდეგ მებრძოლემა მიიღეს გადაწყვეტილება უკან დაეხიათ და დაჭრილები როგორმე გამოეყვანათ ალყიდან. ისინი ჯერ ბოლო სახლებში შეუფარებიათ და ასე ნაბიჯ-ნაბიჯ, სროლა-სროლით მოდიოდნენ.

შინაგანი ჯარის პირტიტველა ბიჭებს გზა აებნათ და მოწინააღმდეგის განლაგებაში უფრო ღრმად შესულები აფხაზებმა ზოგი დაატყვევეს და ზოგი ადგილზე დახვრიტეს. მათი სამარხი დღემდე უცნობია. მათი დაუვიწყარი სახელებია: გრიგალაშვილი მალხაზი გიორგის ძე, ბერიკაშვილი შმაგი რუდიკის ძე, აზანდაროვი ალექსანდრე მიხეილის ძე, არევაძე მიხეილი ომარის ძე, ლაცაბიძე მალხაზი შოთას ძე, სულაბერიძე მამუკა ავთანდილის ძე, ხარაზიშვილი მალხაზი როინის ძე, ჩლაჩიძე გია მიხეილის ძე, ღარიბოვი ანდრო ანზორის ძე, ნაგლაძე ლერი ვიქტორის ძე, მაქსიმოვი ვლადიმერი ალექსანდრეს ძე. ისინი დღესაც უგზო-უკვლოდ დაკარულებად ითვლებიან.

რამდენიმე დღით ადრე, 1992 წლის 24 ნოემბერს ტამიშში დაიღუპა შინაგანი ჯარის რაზმის მეთაური ვახტანგ შანავა და მისი პატარა ჯარისკაცები, ფაქტიურად უპატრონოდ დარჩენილები, მტერმა მართლაც, რომ დაჯაბნა.
დაჭრილებისა და მრავალჭირნანახი, შიმშილისაგან ქანცგამოლეული მეომრების გამოსვლა მაინც გახდა შესაძლებელი ტყის ბილიკებით – “ჩვენ საშინელ მდგომარეობაში აღმოვჩნდით, რამდენიმე კოლომეტრი მოვათრევდით დაჭრილებს, თავსხმაში მოვდიოდით ტალახში და ლაფში, ვცურავდით დასიპულ გორაკებზე, უკან მოწინააღმდეგე მოგვყვებოდა ფეხდაფეხ, როგორც იქნა კოჩარამდე მივაღწიეთ. უკან ვაპირებდით გაბრუნებას, როგორც კი ძალებს მოვიკრებდით და შეიარაღებას შევავსებდით. ადგილობრივების დახმარების იმედიც გვქონდა, მაგრამ დავინახეთ, რომ მოსახლეობა გამალებული ტოვებდა სოფელს, მანქანები იტვირთებოდა და იმის ნაცვლად, რომ კოჩარელი მამაკაცები ჩვენს საშველად წამოსულიყვნენ და თავიანთი სოფელი დაეცვათ, ოჩამჩირეში გაიქცნენ. ყველას თუნდაც ერთი ტყვია რომ გაესროლა, ეს ტერიტორია არ დაიკარგებოდა” – გვიამბობს ფატი ექიმი.
ამის შემდეგ მოწინააღმდეგემ კოჩარაში სისხლიანი კალო დაატრიალა. არაერთი მშვიდობიანი მოსახლე მასობრივად სიცოცხლეს გამოასალმეს და აწამებით ამოხადეს სული.
დასრულდა ქეთევანას ტრაგიკული ბრძოლა, რომელმაც საკმაოდ მწარე გამოცდილება დატოვა – დაიღუპა, დაიჭრა და ტყვედ ჩავარდა ბევრი ქართველი მეომარი. მოსახლეობა ლტოლვილად იქცა, დაიწვა და გაიძარცვა მათი სარჩო-საბადებელი.
სავალალოდ, ეს უმნიშვნელოვანესი სტრატეგიული პუნქტები მოწინააღმდეგის ხელში ჩავარდა. სოფლების ქეთევანას და კოჩარას მოსახლეობამ, არ გაითვალისწინა, რომ არ შეიძლებოდა ჩვენი მებრძოლების გასაჭირში მიტოვება და საბოლოოდ თავზე დიდი უბედურება დაიტეხეს.

მოწინააღმდეგემ ისინი არ დაინდო და სასტიკად გაუსწორდა. ჩვენი მეომრები კი გახდნენ ამ არაკომპეტენტურად და უპასუხისმგებლობით დაგეგმილი ოპერაციისა და ღალატის მსხვერპლი.
ამ ბრძოლის შესახებ ბატონ ჯაბა იოსელიანს ვთხოვეთ კომენტარი: “ტამიშთან ერთად ჩვენ მძიმე ბრძოლები გადაგხვდა სოფელ ქეთევანაში, იქ სადაც თქვენი საქმრო დაიღუპა. კოჩარაში ჩვენ ძალები არ გვეყო. ეს ძალიან დიდი სოფელია და ბევრი შემოსასვლელ-გასასველელები აქვს. აქ ექვსიათასამდე მაცხოვრებელი ცხოვრობდა და მგონი ათი კილომეტრი აქვს სიგრძე. ადგილობრივი მოსახლეობის იმედზე ვიყავით, რომელსაც დიდი რაოდენობით იარაღი დაურიგეთ და ამის გამო საკუთარი ძალები არ გვეყო, რომ გავმაგრებულიყავით. მოსახლეობამ, საუბედუროდ, გვიმტყუნა და გვიღალატა…
და ეს იყო ჩვენთვის დიდი დანაკარგი. მაშინ თავად იქ არ ვიყავი, მხოლოდ განვალაგეთ ხალხი და მე მეგონა ყველაფერი კარგად იქნებოდა, მაგრამ თვითონ მოსახლეობამ დაიწყო პანიკური გაქცევა და იქნებ სპეციალურად გააკეთეს ეს, ვინ რა იცის?! მერე ჩვენ მეორედ და მესამედაც შევუტიეთ, მაგრამ უკვე ვეღარ ავიღეთ კოჩარა. საბოლოოდ მხოლოდ შევძელით სოფელი ლაბრის აღება და რადგან იქ უკეთესი პოზიციები გვქონდა კიდეც გავმაგრდით.

მოვილაპარაკეთ კიდეც მთავარ შტაბში სოხუმში პაატა დათუაშვილთან 1992 წლის დეკემბრის დასაწყისში და შემდეგ დეკემბრის ბოლოს, რომ პირველი ბრიგადის ნაწილები უნდა წამოსულიყვნენ ჩვენს დასახმარებლად სოხუმიდან ოჩამჩირისკენ და ერთდროულად უნდა დაგვეწყო შეტევა-ოპერაცია კიტოლის ხაზის მოსაშლელად და ჯგერდის ასაღებად. ამის შემდეგ თავისუფლად ვიღებდით კოჩარს. ტყვარჩელი იქნებოდა ალყაში.
მაგრამ პირველად მათ ერთი დღე დაიგვიანეს, ჩვენ როცა ომი დავიწყეთ, ლაბრა ავიღეთ, კოჩარასაც ავიღებდით ისინი რომ წამოსულიყვნენ და დაეწყოთ შეტევა, აფხაზები დაიბნეოდნენ. მაშინ მოწინააღმდეგეს დიდი ძალა ჰქონდა ჩვენ კი საიერიშოდ 200 კაცამდე ვიყავით. დანარჩენი პოზიციებზე გვყავდა განთავსებული. გვარდიას კი ძალასთან ერთად ჰქონდა მძიმე ტექნიკაც და შეიარაღებაც.
მაგრამ, საუბედუროდ, პირველად 7 დეკემბერს საერთოდ არ დაგვეხმარნენ. ამ დროს კი ბორჯომის მხედრიონის მეთაურმა გიგა გელაშვილმა თავისი ბიჭებით უკვე აიღო მთელი ლაბრა, ჩემი დაცვის უფროსი თამაზ ფანჩულიძე (წესრიგა) ბატალიონი “თბილისელის” ახლადჩამოსულ წევრების პატარა ჯგუფს ჩაუდგა სათავეში და ნახევარი ცხენისწყალი ააღებინათ. გადაიწიეს სოფელ ბესლახუბაშიც. და საბოლოოდ, ძალების უქონლობის გამო, კოჩარა-ქეთევანას თავიდან აღების მცდელობა მარცხით დამთავრდა. ამის ძირითადი მიზეზი იყო ისიც, რომ დაპირებული საარტირელიო ცეცხლი კიტოლზე საერთოდ არ განხორციელდა.

მეორედაც, 27 დეკემბერს საჭირო მიმართულებით არ წამოვიდნენ, როგორც იყო მოლაპარაკებული, გია ყარყარაშვილმა სულ სხვა მხარეს განახორციელა სოხუმიდან სამხედრო მარში – კიტოული-ჯგერდას ნაცვლად აძიუბჟა – არაკიჩი – ატარა-არმიანსკაიასკენ. და, საუბედუროდ, სოფელ ვლადიმეროვკასთან, მათ დასახმარებლად გაფრენილი შესანიშნავი მფრინავი ჯიმი მაისურაძეც დაიღუპა. სულ რომ არ იყო საჭირო ისე. ასე რომ, გეგმის შეცვლას და არაკოორდინერებულობას მოყვა გაუმართლებელი მსხვერპლი. სხვა დროს, სხვა სახელმწიფოში ამაზე ვინმეს მოეთხოვებოდა პასუხი, მაგრამ მაშინ გამკითხავი არავინ არ იყო…” (ინტერვიუ ჩაწერილია ავტორის მიერ 1994 წლის მაისში).

ასეთია მწარე სინამდვილე ქეთევანას გმირული დაცვისა და ვინ იცის რაზე ფიქრობდნენ მშობლიური მიწიდან ზეცას ასწრაფებული ჩვენი შვილები, ძმები და ახლობლები? მათ ხომ პირადი ბრძოლა მაინც მოიგეს და თავიანთი ვაჟკაცობით დაამარცხეს თვით უასასტიკესი სიკვდილი, რომელიც ბოლოს ყველას მოკითხავს თუ რისთვის უცოცხლიათ. და იქნებ ახლა მაინც არ დარჩეს ისტორიაში უცნობად ჩვენი ბიჭების კიდევ ერთი ბრძოლა საქართველოს ერთი გოჯი მიწისათვის სოფელ ქეთევანაში.

კომენტარები

კომენტარის დატოვება

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *